مختومقلی فراغی
مختومقلي فراغي، شاعر و عارف بزرگ تركمن، زاده خانواده اي شاعر مسلك و عارف پيشه در سال 1154هجري قمري يعني 270 سال پيش(1112هـ.ش) در روستاي حاجي قوشان گنبدكاووس به دنيا آمد. وي بازبان فارسي آشنايي كامل داشته و براي كشور ايران احترام قايل بود . مختومقلي فراغي شاعر و عارف بزرگ و بنيانگذار شعر كلاسيك تركمن است كه در جاي جاي ديوان اشعارش كلمات قرآني، گفته هاي بزرگان و نصايح و مطالب پندآموز ديده مي شود. اشعار اين شاعر بزرگ كه حاوي مضامين اجتماعي، مشحون از مضامين معنوي و ديني است، از جايگاه خاصي در بين تركمن ها برخوردار است. وي در 44 سالگي و در سال 1198 هجري قمري بدرود حيات گفت.گروه : علوم انساني رشته : شعروالدين و انساب : جد مختومقلي ،مخدوم قلي يوناجي و پدرش «دولت محمد آزادي» و مادرش «آرازگل» نام داشت.خاطرات کودکي : مختومقلي به جهت تهيدستي پدر آزاده اش ازهمان اوان زندگي با كار و زحمت آشنا شد و مثل پدر و جدش با كد يمين و عرق جبين نان درآورد و چوپاني ، آهنگري ،زرگري و كشاورزي را تجربه كرد .اوضاع اجتماعي و شرايط زندگي : پدرنام مختومقلي را به دليل پيمان برادري كه با شخص به نام سليم مختوم بسته بود مختومقلي به معناي «غلام مختوم» گذاشت . مختومقلي سومين فرزند از شش فرزند پدر بود .تحصيلات رسمي و حرفه اي : . مختومقلي ابتدا علم و ادب را نزد پدر فرزانه اش فراگرفت و سپس براي ادامه تحصيل به مدرسه «ادريس باباي» قزل آياق رفت و از آن جا راهي بخارا شد.در بخارا با استادي به نام «نوري كاظم بن باهر» استادي سوري كه براي تدريس به بخارا دعوت شده بود آشنا شد. مختومقلي همراه نوري كاظم براي سير و سياحت به كشورهاي افغانستان و هندوستان رفت و با كسب علم و تجربيات فراوان دوباره به بخارا برگشت. آنگاه به مدت سه سال درمدرسه شيرغازي (مدرسه معروف خيوه )به ادامه تحصيل پرداخت و سپس از آن مدرسه فارغ التحصيل شد و با بازگشت به سرزمين خويش تا پايان عمر در بين تركمن ها زيست و در غم ها و شادي هاي آنان شريك شد و به آموزش و راهنمايي آنان پرداخت.وقايع ميانسالي : درواقع كاري كه مختومقلي درزبان تركمني انجام داد،شباهت به كار دانته درزبان ايتاليايي و كار فردوسي درزبان فارسي است . بدان علت مختومقلي را فردوسي تركمن مي نامند .زمان و علت فوت : مختومقلي درسال 1169 شمسي وفات يافت و در روستاي آق توقاي ، دفن گرديد.روستاي آق توقاي در160 كيلومتري شمال شرقي گنبد كاووس قرار دارد . به عبارت ديگر ،مختومقلي در 42 سالگي و در سال 1198 هجري قمري در كنار چشمه عياساري در دامنه كوه« سونگي داغ» بدرود حيات گفت. پيكر او را بر شتري سفيد نهاده به روستاي آق توقاي يا همان دشت سفيد بردند و در جوار آرامگاه پدرش به خاك سپردند.همفکران فرد : نوري كاظم بن ماهر ، از تركمنستان سوريه يكي از همفكران مختومقلي بود كه پس از آشنايي با هم درمدرسه شير غازي خيوه به تحصيل پرداختند.آرا و گرايشهاي خاص : برتلس درمورد آرا و عقايد فراغي ،مختومقلي را به جام جم تشبيه كرده است . چون جام جم اگر احوال ملك دارا را عرضه مي دارد . شعر مختومقلي نيز آيينه تمام نماي زمانه و مردم خويش مي باشد . مختومقلي دراشعار خود به موضوعات اجتماعي نظير انتقاد از چند زني و توصيف زنان هنرمند و مودب همت گماشته است . وي نام را فداي نان نكرده است . ديوان و اشعار مختومقلي را ميتوان در چند جهت مورد بررسي قرار داد: وضع سياسي و اجتماعي دوران شاعر ديوان مختومقلي، دنياي بزرگي را در برمي گيرد كه هم بازتاب آمال و انديشه هاي او و هم بيانگر وضع اجتماعي و تاريخي قوم تركمن است. به همين خاطر ديوان وي را تنها از يك بعد نمي توان نگريست. اشعار وي سرشار از مضامين گوناگون اجتماعي، سياسي، عرفاني، اخلاقي، عشقي و قومي است. او به يك كلام، شاخص رفتار صحرايي و زبان صحراييان است. بي اعتباري جهان گذران و عشق، دو نواي اصيل و دلنشين شعر وي است. از طرفي دوران پر آشوب مختومقلي مصادف با زماني است كه طوايف مختلف بر سر مراتع و ييلاق، آب و آبياري با همديگر منازعه داشته و چون تركمن ها قدرت مركزي نداشتند اين منازعات مانع پيشرفت اقتصادي و همبستگي آنها مي شد. اين مسائل در شعرهاي او بازتاب مي يابد. در شعر فراغي ذهنيت يك قوم را مي توان مشاهده كرد. فراغي آرزومند است كه هيچ فردي گرفتار فقر و مسكنت نشود. او از برخورد جامعه نسبت به فقرا نالان است و از دنياي بي وفايي ها گلايه ها دارد. او نسبت به مسائل جهان اطراف خويش بي تفاوت نيست. زيرا آگاه به مسائل حقيقي انسان و دلسوز جامعه است. محبت به پيامبر اعظم (ص) و اهل بيت(ع) مختومقلي به پيامبر اكرم(ص) اراداتي خاص داشته است. وي پيام و سنت حضرت محمد(ص) را سرلوحه زندگي خويش قرارداده بود و همچون ديگر بزرگان ادب و عرفان، ديوان خود را با حمد خداوند و نعت رسول او آغاز كرده است. براي نمونه او درشعرهاي متعدد به ستايش خدا و پيامبر اعظم (ص) و اخلاص خود در اين راستا اشاراتي كرده است. همچنين اشعار مختومقلي فراغي در ستايش از اهل بيت پيامبر اكرم(ص)، بيشمار است. بطوري كه محبت مختومقلي به حضرت علي (ع) و فرزندان وي تار و پود اشعار وي را تشكيل مي دهد. در شعر گوگگجه كپدري (كبوتر چاهي) شاعر از جوانمردي، خير، سخاوت، صبر و طاقت علي(ع) سخن مي گويد ودر شعر سونمزيارنلار از حضرت فاطمه(س) مي گويد. همچنان كه در اشعار پرنغز و به يادماندني از امام حسن(ع) و امام حسين(ع) ياد مي كند و در شعر خويش در غم از دست رفتن امام حسين (ع) به سوگ و ماتم مي نشيند. عشق در اشعار اشعار عاشقانه تنها بخشي از اشعار شاعر را دربر مي گيرد اما فقط همين كافي است تا به احوالات و سوز عارفانه او در طلب حق پي ببريم. شرايط اجتماعي و فراز و نشيب هايي كه در زندگي اين شاعر و بويژه براي قوم و اطرافيانش رخ داده موجب شده كه اين شاعر خود را كنار نكشد و به بيان مشكلات و مسائل اجتماعي و پند و اندرز بپردازد. به اين معني كه مختومقلي هم در آتش عشق حق سوخته و گرفتار آن شده، و هم گرفتار عشق به مردم و اجتماعش شده است. مي توان گفت كه عرفان مختومقلي از ميان مردم گذشته است. بي شك يكي از مهمترين مصداق هاي عشق در اشعار مختومقلي، عشق به مردم و اجتماع است. اشعار عارفانه و عاشقانه مختومقلي بخصوص تصنيف هاي وي از معشوق را در شعرهاي « اي دوست»، «نامه سن»، «اختياريم قالمازا»، «عشقيد ين ايچمك»، «معشوق حقندا»، «يا رسندن» و همچنين وصف حال عرفاني دروني مختومقلي را در ديگر اشعار او مي توان مشاهده كرد. مختومقلي دل غمگين و سوخته اش را با خيال معشوق خوش مي كند و خودش اعتراف مي كند كه دل غمگينم را با خيال معشوق گول مي زنم، زيرا مي داند كه غيراز خيالي از معشوق، ديدار آن معشوق حقيقي ميسر نيست. عشق به انسان و طبيعت دقيق شدن در شعرها و تنوع تفكرات او گلستان سعدي را به ذهن خواننده مي آورد به طوري كه ديوان مختومقلي را مي توان گلستان زبان تركمن دانست. در گلستان او عشق، عرفان، انسان، آزادي، جامعه و غم عينيت دارد از طرفي مختومقلي شاعر طبيعت است. در كودكي خود حرفه چوپاني را تجربه كرده و اين تأثير زيادي در روحيات شعري او داشته است. طبيعت در برخي شعرهاي او به صورتي زيبا خودنمايي مي كند. عناصر اكولوژيكي اعم از ويژگي هاي طبيعي مانند كوه، دشت، رود، مرتع، حيوانات و خشكسالي ها و عناصر انساني مانند ساختار ايلي و خانوادگي، عشق به اهل پيامبر(ص)، شكست در عشق زميني، زورگويي هاي نادرشاه و حاكمان قاجار، ستمگري خان هاي محلي ، آشنايي با فرقه نقشبنديه، دوستي با نوري كاظم، تعليم در مدارسي مانند كوكلتاش و مدرسه خيوه و سرآخر مرگ بستگان نزديك به همراه موارد ديگر، رويدادهاي مؤثر در طرز تلقي او از دنيا و ساختار شعري او را تشكيل مي دهد. انساني كه از كوه ها و دشت هاي تركمن صحرا صحبت مي كند و طبيعت منحصر به فرد آن را با واژگان سحرآميز خود به تخيلات خوانندگانش القا مي كند، صحراهاي شگفت انگيز تركمن و كوهها كه هر كدام رازي را در خود پنهان كرده اند در اشعار مختومقلي مانند فيلمي است كه تصاوير، مناظر و رواياتي كه براي هركدام از مكان ها در نظرگرفته است قابل رؤيت است. انعكاس رنگ هاي طبيعت بكر و دست نخورده صحراي تركمن در شعر او هميشگي است. ادبيات تركمن و غناي زباني مختومقلي در تشكيل و گسترش ادبيات كلاسيك تركمن نقش بسزايي ايفا كرده است. اشعار مختومقلي به دليل سادگي و رواني در ميان مردم تركمن رواج بسياري دارد. از نظر زبانشناسي اشعار مختومقلي به زبان كلاسيك تركمني و متأثر از ادبيات جغتايي بوده است. در شعرهاي مختومقلي مي توان وضع فرهنگي و ادبي خلق تركمن را در سده ?? ميلادي به صورت تابلويي گويا مشاهده كرد. اين شاعر با فراست دوره كلاسيك،نسخه بي نظير و زنده ادبيات عامه را با غناي زباني آموخته و مضامين را با خواسته ها، آمال، آرزوهاي مردم در هم مي آميزد. از مختومقلي به عنوان سرآمد و خليفه شاعران قوم تركمن ياد مي شود كه دغدغه فكري او بيش از هرچيز براي تسكين رنج هاي مردم خود در فوران بود. مضامين اخلاقي ديوان اشعار فراغي كتاب زندگي است. از مسائل و روابط ساده اجتماعي، اخلاقي و بيان آداب و رسوم مردم گرفته تا مفاهيم وسيع و عميق انساني را مي توان در آن ديوان يافت و آنها را الگوي زندگاني خويش قرار داد. با مطالعه اشعار فراغي در مي يابيم كه افزون بر فراگير بودن خصوصيت بارز شعري، از نظر معنا و مفهوم نيز بسيار عميق بوده و هدف اصلي فراغي تنها شعر نبوده بلكه مقصود بيان مفاهيم فكري و دريافت هاي دروني براي هدايت و راهنمايي مردم جامعه اش بوده است. فراغي بيانگر معنويت و فرهنگ مردم صحرا براي جهانيان است. ظلم ستيزي در تاريخ ادبيات هر ملتي، شاعراني بوده اند كه شعر را در خدمت آرمان هاي عقيدتي، فرهنگي و اجتماعي به خدمت گرفته اند. اين شاعران به نحوي در دميدن روح بيداري، آرمان خواهي تأثير به سزايي داشتند. يكي از اين شاعران انديشمند، مختومقلي فراغي شاعر عارف و متفكر است كه كمر به اصلاح جامعه بست و همراه مردم به صلاح و فلاح ملت خويش همت گمارد. فراغي، انديشه، آرمان و هدفش را به عافيت طلبي خود نيالود چرا كه انديشه او مبتني بر تعاليم قرآن كريم، احاديث، اخبار و براساس آموزه هاي ديني بوده است. در نظر گاه او خدا در اوج قدسيت و كمال قدرت قرار دارد. چگونگي عرضه آثار : اشعار مختومقلي در اصل ??? بيت بوده ولي فقط ??? بيت آن محفوظ مانده كه مواردي از آن در بخارا و حوالي گنبدكاووس به دست آمده است. قالب هاي شعري در ديوان مختومقلي هم به صورت عمده شامل قصيده، غزل، مسمط، تشبيهات و استعارات است كه دفتر شعر فراغي را مي توان در پنج بخش عاشقانه وعارفانه، قومي، اخلاقي، اجتماعي، ديني و دنيوي تقسيم كرد. مختومقلي با شعر كلاسيك شرق و از آن جمله با فارسي و آذري هم آشنايي و الفت داشته و شاعراني چون نظامي، خاقاني و نسيمي تأثير زيادي بر او داشته اند كه به راحتي در برخي از سروده هاي مختومقلي فراغي قابل تشخيص است. مختومقلي در شعرهايش براي رسيدن به حق به راهبري متوسل مي شود و در جاي جاي اشعارش با عنوان هايي چون قلندر، پدر، مردكامل، مرد حقيقت، از پير و مراد خود ياد مي كند. اشعار مختومقلي به تواضع و قناعت، رياضت و اخلاص، خرقه، شوق و فقر اشاره دارد و اين را مي رساند كه مختومقلي فراغي با شاعران فارسي زبان آشنايي داشته است. وي كه از داستان رستم زال در شاهنامه فردوسي آگاه بوده هنگام سرودن اشعار جنگي و حماسي از قهرمانان شاهنامه ياد كرده است. مختومقلي فقط شاعر ايران نيست بلكه مردم ازبك زبان مناطق قاراقالباق و خوارزم، تاجيك ها، ترك ها و قزاق ها نيز اين شاعر شيرين زبان را خوب مي شناسند و به اشعار او علاقه دارند. خوانندگان همراه با آهنگ هاي مختلف اشعار اين شاعر را با سازهاي موسيقي اجرا مي كنند. همچنين مختومقلي شناسي از مضامين اصلي كتب درسي كشور تركمنستان محسوب مي شود. آثار : ديوان مختومقلي فراغي ويژگي اثر : اين ديوان يك دايره المعارفي از رنجها ،تاريخ ،زندگي ، غم ها و شادي هاي تركمن است هربيت شعر او بيان شادماني ها ،آزادگي ،عشق و مهري است كه نسبت به خداوند و نسبت به مردم داشته است . فقط ابیاتی آن محفوظ مانده كه مواردي از آن در بخارا و حوالي گنبدكاووس به دست آمده است. قالب هاي شعري در ديوان مختومقلي هم به صورت عمده شامل قصيده، غزل، مسمط، تشبيهات و استعارات است كه دفتر شعر فراغي را مي توان در پنج بخش عاشقانه وعارفانه، قومي، اخلاقي، اجتماعي، ديني و دنيوي تقسيم كرد. مختومقلي با شعر كلاسيك شرق و از آن جمله با فارسي و آذري هم آشنايي و الفت داشته و شاعراني چون نظامي، خاقاني و نسيمي تأثير زيادي بر او داشته اند كه به راحتي در برخي از سروده هاي مختومقلي فراغي قابل تشخيص است.
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
